اعاده دادرسی در امور حقوقی
اعاده دادرسی یکی از راههای فوقالعاده شکایت از آراء دادگاهها در نظام حقوقی ایران است. این روش در امور حقوقی در مواقعی به کار میرود که در خصوص موضوعی حکم قطعی صادر شده، اما به دلایلی که در قانون مشخص شده است، تصمیم قضایی دچار اشتباه بوده و نیاز به بازنگری دارد؛ لذا در اینجا به معنای اعتراض به حکم قطعی صادره (حقوقی) می باشد.
جهات اعاده دادرسی
بر اساس ماده 426 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی، جهات اعاده دادرسی عبارتند از:
- موضوع حکم، مورد ادعای خواهان نبوده باشد.
- حکم به میزان بیشتر از خواسته صادر شده باشد.
- وجود تضاد در مفاد یک حکم که ناشی از استناد به اصول یا به مواد متضاد باشد.
- حکم صادره با حکم دیگری در خصوص همان دعوا و اصحاب آن، که قبلاً توسط همان دادگاه صادر شده است متضاد باشد بدون آنکه سبب قانونی موجب این مغایرت باشد.
- طرف مقابل درخواستکننده اِعاده دادرسی حیله و تقلبی به کار برده که در حکم دادگاه مؤثر بوده است.
- حکم دادگاه مستند به اسنادی بوده که پس از صدور حکم، جعلی بودن آنها ثابت شده باشد.
- پس از صدور حکم، اسناد و مدارکی به دست آید که دلیل حقانیت درخواستکننده اِعاده دادرسی باشد و ثابت شود اسناد و مدارک یادشده در جریان دادرسی مکتوم بوده و در اختیار متقاضی نبوده است.
مهلت اعاده دادرسی
طبق ماده 427 قانون آیین دادرسی مدنی:
- برای اشخاص مقیم ایران: مهلت درخواست اعاده دادرسی 20 روز از تاریخ ابلاغ رأی قطعی است.
- برای اشخاص مقیم خارج از کشور: این مهلت 2 ماه از تاریخ ابلاغ رأی قطعی تعیین شده است.
در صورتی که اعاده دادرسی مبتنی بر جهاتی باشد که پس از انقضای مهلت قانونی کشف شدهاند، مهلت درخواست از تاریخ کشف جهت اعاده آغاز میشود.
اعاده دادرسی اصلی و طاری
- اعاده دادرسی اصلی: این نوع اعاده دادرسی مستقیماً علیه حکم قطعی مطرح میشود و هدف آن بازنگری در حکم موردنظر است.
- اعاده دادرسی طاری: این نوع اعاده دادرسی در جریان رسیدگی به پرونده دیگری و بهعنوان یک مسئله فرعی مطرح میشود. به عبارت دیگر، وقتی که حکم قطعی دادگاهی در رسیدگی به پروندهای دیگر تأثیرگذار است و مورد استناد نیز قرار گرفته است و ایراداتی قانونی در آن حکم وجود دارد، اعاده دادرسی طاری مطرح میشود.
اقدامات پس از پذیرش اعاده دادرسی
طبق ماده 438 قانون آیین دادرسی مدنی:
- اگر دادگاه درخواست اعاده دادرسی را موجه تشخیص دهد، رأی قبلی نقض میشود.
- سپس دادگاه اقدام به رسیدگی مجدد میکند و پس از بررسی دلایل و جهات ارائهشده، رأی جدید صادر میشود.
- رأی جدید جایگزین رأی قبلی خواهد شد و در صورت اقتضاء حقوق طرفین بر اساس رأی اصلاحشده اجرا میشود.
مرجع تقاضای اعاده دادرسی
طبق ماده 439 قانون آیین دادرسی مدنی:
- درخواست اِعاده دادرسی باید به دادگاهی تقدیم شود که حکم قطعی را صادر کرده است.
- در صورتی که حکم مورد اعتراض در دادگاه بدوی صادر و در دادگاه تجدیدنظر تأیید شده باشد، مرجع صالح برای رسیدگی به اِعاده دادرسی، دادگاه تجدیدنظر است.
اعاده دادرسی در امور کیفری
اِعاده دادرسی در امور کیفری یکی از راههای فوقالعاده اعتراض بهاحکام قطعی دادگاهها است. این روش برای مواردی در نظر گرفته شده که حکم قطعی صادره دچار اشتباه یا نقصی باشد که اجرای آن موجب تضییع حقوق افراد شود. این فرایند در مواد 474 تا 476 قانون آیین دادرسی کیفری پیشبینی شده است.
جهات اعاده دادرسی کیفری
طبق ماده 474 قانون آیین دادرسی کیفری، جهات اِعاده دادرسی در امور کیفری عبارتند از:
- کسی به اتهام قتل شخصی محکوم شود و سپس زنده بودن وی محرز گردد.
- چند نفر به اتهام ارتکاب جرمی محکوم شوند و ارتکاب آن جرم به گونه ای باشد که نتوان بیش از یک مرتکب برای آن قائل شد.
- شخصی به علت انتساب جرمی محکوم شود و فرد دیگری نیز به موجب حکمی از مرجع قضایی به علت انتساب همان جرم محکوم شده باشد، به طوری که از تعارض و تضاد مفاد دو حکم، بیگناهی یکی از آنان احراز گردد.
- درباره شخصی به اتهام واحد، احکام متفاوتی صادر شود.
- در دادگاه صالح ثابت شود که اسناد جعلی یا شهادت خلاف واقع گواهان، مبنای حکم بوده است.
- پس از صدور حکم قطعی، واقعه جدیدی حادث و یا ظاهر یا ادله جدیدی ارائه شود که موجب اثبات بیگناهی محکومٌعلیه یا عدم تقصیر وی باشد.
- عمل ارتکابی جرم نباشد و یا مجازات مورد حکم بیش از مجازات مقرر قانونی باشد.
مرجع درخواست اعاده دادرسی کیفری
بر اساس ماده 475 قانون آیین دادرسی کیفری:
- درخواست اِعاده دادرسی باید به دیوان عالی کشور تقدیم شود.
مرجع قبول اعاده دادرسی کیفری
طبق ماده 476 قانون آیین دادرسی کیفری:
- مرجع رسیدگی به قبول اِعاده دادرسی در امور کیفری، دیوان عالی کشور است. این دیوان پس از بررسی جهات و دلایل، تصمیم به قبول یا رد درخواست میگیرد؛ در صورت قبول و تجویز اِعاده دادرسی، پرونده را به شعبه هم عرض صادر کننده حکم قطعی ارسال می نماید.
اشخاص دارای حق درخواست اعاده دادرسی کیفری
افرادی که میتوانند درخواست اِعاده دادرسی کیفری بدهند مستند به ماده 475 قانون آیین دادرسی کیفری عبارتند از:
- محکومعلیه یا نماینده قانونی او: شخصی که رأی علیه او صادر شده است یا وکیل قانونی وی.
- دادستان کل کشور: در مواردی که اجرای حکم را خلاف شرع یا قانون تشخیص دهد.
- دادستان مجری حکم: در صورتی که در حین اجرای حکم، دلایل جدیدی کشف شود.
اعاده دادرسی خلاف شرع بین (موضوع ماده 477 قانون آیین دادرسی کیفری)
اعاده دادرسی به دلیل خلاف شرع بین یکی از راههای خاص و استثنایی در قانون آیین دادرسی کیفری ایران است که بر اساس ماده 477 قانون مذکور پیشبینی شده است. این نوع اِعاده دادرسی زمانی به کار میرود که رئیس قوه قضاییه، آرا قطعی مراجع قضایی اعم از حقوقی و کیفری شامل احکام و قرارهای دیوانعالی کشور، سازمان قضایی نیروهای مسلح، دادگاههای تجدیدنظر و بدوی، دادسراها و شوراهای حل اختلاف را خلاف بیّن شرع تشخیص داده شود.
شرایط و مراحل اعاده دادرسی خلاف شرع بین
- تشخیص خلاف شرع بین:
- تشخیص خلاف شرع بین بر عهده رئیس قوه قضاییه است. اگر رئیس قوه قضاییه رأی صادره را خلاف بیّن شرع تشخیص دهد، دستور رسیدگی مجدد را صادر میکند.
- مرجع رسیدگی:
- پس از دستور رئیس قوه قضاییه، پرونده به یکی از شعب خاص دیوان عالی کشور که توسط وی تعیین میشود، ارجاع داده میشود.
- صلاحیت درخواست:
- رییس دیوانعالی کشور، دادستان کل کشور، رییس سازمان قضایی نیروهای مسلح و یا رییس کل دادگستری استان در انجام وظایف قانونی خود، رأی قطعی اعم از حقوقی یا کیفری را خلاف شرع بیّن تشخیص دهند، میتوانند با ذکر مستندات از رییس قوه قضاییه درخواست تجویز اِعاده دادرسی نمایند؛ البته این موارد نافی صلاحیت عام رئیس قوه قضاییه در اجرای این ماده نمی باشد لذا ایشان می توانند بدون نیاز به درخواست مقامات مذکور، برابر با ماده 474 قانون آیین دادرسی کیفری اقدام نمایند.
ویژگیهای خاص اعاده دادرسی خلاف شرع بین
- محدود به امور کیفری نیست و در امور حقوقی نیز قابل اعمال است.
- برخلاف سایر جهات اِعاده دادرسی که نیازمند درخواست رسمی هستند، در این مورد رئیس قوه قضاییه اختیار اقدام مستقیم دارد.
اقدامات پس از قبول اعاده دادرسی خلاف شرع بین
- شعب خاص مذکور مبنیّاً بر خلاف شرع بیّن اعلام شده، رأی قطعی قبلی را نقض و رسیدگی مجدد اعم از شکلی و ماهوی بهعمل میآورند و رأی مقتضی صادر مینمایند.
- رأی جدید جایگزین رأی قبلی میشود و حقوق طرفین مطابق با تصمیم جدید تنظیم خواهد شد.
برای اطلاعات بیشتر و دریافت مشاوره حقوقی تخصصی در خصوص اِعاده دادرسی، می توانید با گروه وکلای راه قانون در تماس باشید.
