در این مطلب ابتدا مفهوم سپس به حالات متصوره جهت اقامه دعوای استرداد مال (منقول) می پردازیم: قابل توجه می باشد استرداد لاشه چک و سفته و سایر اسناد عادی نیز در قالب همین موضوع می گنجد.
استرداد مال به معنای بازگردندان مال از ید شخصی می باشد که بنا بر اظهارات مدعی، ایشان محق در ید داشتن آن مال نیست؛
حالات متصوره دعوای استرداد مال (منقول)
حالت اول-انحلال عقد
هنگامی که معامله ای انجام می پذیرد و مالی به یکی از طرفین یا هردو یا ثالثی به جهت آن معامله داده شود ولیکن به علت عدم وجود شرایط صحت معامله مندرج در ماده 190 قانون مدنی آن معامله محکوم به بطلان بوده یا اینکه آن معامله، معامله ای غیر نافذ بوده که با عدم تنفیذ ذی حق مواجه گردیده و پس از آن به بطلان محکوم شده یا آنکه معامله فسخ گردیده یا آنکه آن معامله مقید به زمان بوده و آن زمان به اتمام رسیده و منفسخ شده باشد یا آن معامله، عقد جایزی مانند وکالت بوده که یکی از طرفین آن را به هم زده باشد یا آنکه طرفین معامله با توافق یکدیگر آن عقد را اقاله کرده باشند و یا فروض بسیاری دیگر همانند مطالبی که گفته شد؛
در این حالت از آن جا عقد یا قرارداد میان طرفین منحل گردیده (فسخ، انفساخ، بطلان) پس از تأیید این امر در دادگاه، استرداد مال (عوضین) که در اختیار طرفین بوده از آثار این واقعه (فسخ، انفساخ، بطلان) بوده فلذا اگر طرفین پس از قطعیت حکم دادگاه (تأیید فسخ یا بطلان یا انفساخ) اقدام به مسترد نمودن عوضین ننمایند، می بایست دادخواست استرداد مال (ثمن/ مبیع) را به دادگاه صالح تقدیم کنند.
لذا ذی حق در انحلال معامله نمی تواند بدواً تقاضای استرداد مال را نماید و پس از قطعیت حکم تأیید فسخ یا بطلان یا انفساخ است که می توان آثار آن را (در اینجا دادخواست استرداد مال) به موجب اقامه داخواست جداگانه تقدیم نماید.
هم چنین اگر الزام به استرداد مال ممکن نشد و در واقع مال در حالت تلف قرار گرفت، می بایست دعوای مطالبه قیمت مال طرح می گردد.
حالت دوم-استرداد مال امانی
هنگامی که به صورت کتبی یا شفاهی، شخصی، مالی را بصورت امانی به دیگری میدهد و قرار بر استرداد آن می نمایند که علی الاصول در قالب عقد ودیعه می باشد در این فرض خواهان می بایست به موجب اظهارنامه به ایشان اعلام نماید که مال را مسترد کند، در صورت امتناع امین، تصرفات ایشان از این پس غاصبانه بوده و مدعی می بایست دادخواستی مبنی بر استرداد مال امانی مطرح نماید.
البته چنانچه مال بر مبنای احدی از عقود مانند عقد ودیعه، عاریه و هر عقد دیگری که ید گیرنده را امانی قرار میدهد سپرده شده باشد و آن عقد امری اثبات نشده باشد (شفاهاً یا بصورت سند عادی منعقد گردیده باشد) علاوه بر استرداد مال می بایست اثبات آن عقد را نیز در ردیف خواسته قرار داد.
به طور کلی این امکان وجود دارد که در صورت احراز سوء نیت دارنده مال امانی و اقدام خلاف عرف ایشان در مال یعنی تصاحب یا استعمال یا تلف یا مفقود کردن آن مال امانی به ضرر مالک اصلی یا دارنده حق بر چنین مالی، اقدام ایشان از موارد خیانت در امانت قرار گیرد.
نمونه دادخواست استرداد مال
حالت سوم-استرداد مال منقول میان زوجین
هنگامی رخ می دهد که زوجین به هر جهت استرداد اموالی مانند جهیزیه یا طلا و مانند آن را از یکدیگر طلب می کنند که در قالب دعوای استرداد جهیزیه یا رجوع از هبه قرار می گیرد که بصورت جداگانه مورد بررسی قرار گرفته است.
دادگاه صالح
دادگاه صالح از نظر صلاحیت ذاتی از آنجا که این دعوی مطلقاً غیرمالی محسوب می گردد فلذا از صلاحیت شورای حل اختلاف خارج و در محدوده صلاحیت عام دادگاه عمومی حقوقی می باشد.
از نظر صلاحیت محلی، دادگاهی که در حوزه قضایی آن دادگاه؛ قرار داد منعقد گردیده یا تعهدی می بایست در آنجا انجام می گردیده یا محل اقامت خوانده باشد، صالح می باشد.
