در این مطلب ابتدا با مفاهیم و ویژگی های حق ارتفاق و حق انتفاع آشنا می شویم سپس به فروض متصوره در خصوص دعوای اثبات حق انتفاع/ارتفاق میپردازیم.
به طور کلی حق انتقاع حقی می باشد که برای شخصی که مالک عین نمی باشد ایجاد می شود و اصطلاحاً ایشان را منتفع می نامیم هم چنین موضوع حق انتفاع می تواند مال منقول و غیر منقول باشد. حق ارتفاق نیز حقی است که در ملک دیگری برای شخص دیگر که ملک او در مجاورت ایشان می باشد ایجاد می شود و موضوع حق ارتفاق همیشه مال غیر منقول می باشد.
حق انتفاع چیست؟
برابر با ماده 20 قانون مدنی ” حق انتفاع عبارت از حقی است که به موجب آن شخص می تواند از مالی که عین آن ملک دیگری است یا مالک خاصی ندارد استفاده کند”.
1-حق انتفاع یکی از شاخه های مالکیت است که در اثر عمل حقوقی می تواند از آن جدا شود و به دیگران تعلق یابد. پس، مانند ریشه خود، از حقوق عینی است.
2-حق انتفاع با مالکیت منافع که مستأجر به دست می آورد نزدیک ولی متفاوت است.
3-حق انتفاع یک حق مالی است؛ پس قابل تقویم به پول و قابل انتقال و قابلیت توقیف دارد.
4-حق انتفاع ممکن است بر یک مال منقول بدست آید یا یک مال غیرمنقول.
5-حق انتفاع علی الاصول موقت است مگر در حبس مؤبد.
6-حق انتفاع به واسطه یک عقد ایجاد می شود که به آن عقد حبس میگوییم. مالک را حابس و طرف مقابل را منتفع می نامیم.
7-عقد حبس در شمار عقود عینی می باشد و به صرف ایجاب و قبول عقد واقع نمی گردد و قبض و اقباض می بایست انجام بپذیرد.
8-عقد حبس می تواند معوض باشد یا غیر معوض (مجانی)
9-موضوع عقد حبس می بایست الزاماً اموال مصرف نشدنی باشد.
10-اگر حابس (کسی که مال را به دیگری جهت انتفاع می دهد) فاقد اهلیت باشد، عقد حبس باطل است.
11-در حبس معوض (حبسی که رایگان نیست) حابس باید بالغ،عاقل و رشید باشد.
12-حابس باید مالک مالی باشد که انتفاع می دهد (مانند مستأجر که مالک منافع می باشد) یا حداقل حق انتفاع از آن مال را داشته باشد.
13-منتفع می بایست الف- یا در هنگام عقد موجود باشد ؛ حمل موجود تلقی می شود و می توان به نفع او هبه،حبس،وقف یا وصیت نمود. در این حالت قبول با ولی یا امین موقت او می باشد.
ب- یا معدوم به تبع موجود باشد؛ برای مثال مالی به نفع حسین و فرزندان او نسلاً بعد نسل حبس شود؛در حالی که حسن در حال حاضر هیچ فرزندی ندارد و فرزندان او که هنوز موجود نیستند، معدوم به تبع موجود تلقی می شوند. در این خصوص باید توجه داشت که حبس و وقف هم به نفع شخص موجود هم به نفع شخص معدوم به تبع موجود قابل انشا است.
14- چنانچه حق انتفاع به مدت عمر مالک یا عمر منتفع و یا عمر شخص ثالثی باشد به آن می گوییم عمری؛ اگر حق انتفاع به مدت عمر مالک برقرار شده باشد، با فوت او برطرف می شود ولی اگر به مدت عمر منتفع یا ثالث باشد،فوت مالک اثری در آن ندارد و وارثان او نمی توانند مزاحم صاحب حق شوند.
15-چنانچه حق انتفاع به مدت معین تعیین شده باشد به آن میگوییم رُقبی.
16-چنانچه در حق انتفاع، مدت تعیین نشده باشد (نه رُقبی باشد نه عُمری) و بصورت مطلق و بدون قید مدت برقرار شده باشد، به آن می گوییم حبس مطلق؛ چنین حق انتفاعی تا فوت مالک یا منتفع برقرار است، هم چنین هر کدام می توانند رجوع نمایند.حبس مطلق یک عقد جایز غیر اذنی می باشد.
17-چنانچه مالک، حق انتفاع مالی را به شخصی دهد پس از آن آن مال را بفروشد، حق انتفاع به قوت خود باقی خواهد ماند ولیکن خریدار جاهل حق فسخ خواهد داشت، در حالت شک، طبق اصل عدم، اصل را بر عدم آگاهی خریدار می گذاریم (هم چنین است در حق ارتفاق).
حق ارتفاق چیست؟
برابر با ماده 93 قانون مدنی ” ارتفاق حقی است برای شخص در ملک دیگری ” ؛
1-حق ارتفاق یکی از حقوق عینی است که فقط نسبت به مال غیر منقول برقرار می شود.حق ارتفاق، حقی است برای شخص در ملک دیگری که به واسطه مجاورت دو ملک پدید می آید.
2-حق ارتفاق جنبه شخصی ندارد و به مناسبت مالکیت شخص بر ملکی، برای او ایجاد می شود و در اثر انتقال ملک به مالک جدید تعلق می گیرد. به همین جهت، به مسامحه گفته اند حقی است برای ملکی در ملک دیگری.
3-حق ارتفاق حق عینی قائم به ملک است و اختصاص به زمین دارد و به طور معمول در دو ملک مجاور برقرار می شود.
4-حق ارتفاق جدای از ملک قابل انتقال نیست.
5-داشتن حق مجرا از محلی ملازمه با اختصاص مجرا برای صاحب حق ندارد و ممکن است اشخاص متعددی از مجرای واحدی در ملک دیگری حق مجرا داشته باشند.
6-هزینه لازم برای استفاده از حق بر عهده صاحب حق ارتفاق است و هزینه نگه داری از اصل مال بر عهده مالک است.
7-بر خلاف حق انتفاع که علی الاصول موقت است، حق ارتفاق یک حق دائمی است.
8-حق ارتفاق از قِسم حق العبور: ممکن است موضوع حق ارتفاق مبنی بر عبور از ملک دیگری باشد؛ یعنی بتوانیم از ملکی عبور کنیم تا به ملک خود برسیم که بدان “حق العبور” یا “حق مَمَر” می گویند.
9-حق ارتفاق از قِسم حق المجری: ممکن است موضوع حق ارتفاق مبنی بر بردن آب از ملک دیگری با کانال یا وسیله دیگری باشد؛ مانند آنکه کانالی که آب را از نهر اصلی به باغ ما می رساند از باغ همسایه عبور کند که بدان “حق المجری” می گویند.
10-حق ارتفاق از قِسم حق سر تیر: ممکن است موضوع حق ارتفاق مبنی بر نهادن سر تیر یک ساختمان روی دیوار بنای همسایه باشد که به آن حق سر تیر گفته می شود
11-حق ارتفاق از قِسم منفی: ممکن است موضوع حق ارتفاق مبنی بر اموری مانند ممنوعیت باز کردن در و پنجره به ملک مجاور باشد.
اثبات حق انتفاع و حق ارتفاق
زمانی این بحث پیش می آید که شخصی مدعی این امر می باشد و کسی که مالک منافع می باشد این موضوع را قبول ندارد، در این حالت مدعی می بایست علیه مالک اقامه دعوا نماید، چنانچه مدعی حق انتفاع به سند مثبت ادعای خویش دسترسی نداشته باشد یا چنین حقی به صورت شفاهی له ایشان برقرار گردیده باشد می بایست جهت اثبات ادعای خویش از شهادت شهود بهره جوید. البته قابل توجه می باشد که مدعی می بایست علاوه بر خواسته اثبات حق انتفاع(یا ارتفاق)، خواسته الزام به تنظیم سند رسمی را نیز موضوع دادخواست خود قرار دهد تا چنانچه حق انتفاع له ایشان اثبات گردد، خوانده ملزم به تنظیم سند رسمی درباره اعطای حق انتفاع یا ارتفاق له مدعی گردد.
برابر با ماده 163 قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و انقلاب (در امور مدنی)-
کسی که راجع به مالکیت یا اصل حق ارتفاق و انتفاع اقامه دعوا کرده است، نمیتواند نسبت به تصرف عدوانی و ممانعت از حق، طرح دعوا نماید.
بنابراین برای تنظیم دادخواست در این امور می بایست دقت نمود که چنانچه ابتدائاً دادخواست اثبات مالکیت یا حق انتفاع یا ارتفاق اقامه گردد دیگر نمی تواند دعوای تصرف عدوانی یا ممانعت از حق طرح نماید ولیکن فرض برعکس قابل تحقق است؛ یعنی ابتدا دعوای ممانعت از حق یا تصرف عدوانی مطرح گردد سپس طرح دعوا راجع به اثبات مالکیت یا حق انتفاع یا ارتفاق.
