در این خصوص ابتدا معنا و مفهوم و ماهیت ابراء را بررسی نموده سپس به بحث کاربردی در این خصوص می پردازیم.
ماهیت و مفهوم و ویژگی های ابراء
برابر با ماده 289 قانون مدنی ” ابراء عبارت از این است که داین از حق خود به اختیار صرف نظر کند”
فرضاً شخصی از فرد دیگری صد میلیون تومان طلبکار می باشد، ایشان می تواند نسبت به کل یا قسمتی که طلب دارد، از حق خود صرف نظر نماید، به این اقدام در اصطلاح حقوقی می گویند اسقاط حق دینی؛ که به معنای صرف نظر کردن از دین (طلب) می باشد. این عمل حقوقی یکجانبه صرفاً مختص به دین (طلب) می باشد و موارد حق عینی را در بر نمی گیرد.
برای درک بهتر این مطلب نیازمند است ابتدا به صورت اجمالی با حق دینی و عینی آشنا شویم.
حق یا مالی می باشد (مثل وجود یک دین/ حق مالکیت / حق انتفاع و …..) یا غیر مالی ( مثل حضانت یا طلاق).
حقوق مالی قابل تقویم به پول بوده و قابل انتقال اند و قابل اسقاط. در مقابل، حقوق غیرمالی قابل تقویم به پول نبوده هم چنین قابل انتقال و اصولاً قابل اسقاط هم نیستند.
حقوق مالی به دو قِسم حق دینی و حق عینی تقسیم میشود:
1-حق عینی: رابطه یک شخص با یک مال ملموس و خارجی را می گویند؛ فرضاً رابطه شخص الف با خانه ای که دارد، یک حق عینی میباشد. هم چنین است برای مستاجر یا دارنده حق انتقاع از یک مال.
2-حق دینی: به رابطه بین طلبکار و بدهکار گویند؛ فرضاً الف از ب صد میلیون تومان طلب دارد.
گفته شد یکی از ویژگی های حقوق مالی ( که شامل حق عینی و دینی می باشد ) قابل اسقاط بودن آن است؛ حال چنانچه حقی که اسقاط میشود (از جانب صاحب حق) ، حق مالی دینی باشد، اصطلاحاً ابراء رخ داده، چنانچه آن اسقاط حق مالی، عینی باشد ، اصطلاحاً اِعراض رخ داده است.
ماهیت ابراء
ایقاع می باشد؛ بدان معناست که با یک اراده واقع (اراده داین/طلبکار) و واجد اثر حقوقی می شود و نیاز به قبول شخص دیگری نمی باشد و این ایقاع، یک ایقاع لازم است چرا که پس از وقوع، قابل رجوع نخواهد بود.
ویژگی های ابراء
اصطلاحاً عمل حقوقی تبعی است ؛ یعنی زمانی مطرح می شود که قبل از این اقدام، دینی وجود داشته باشد؛ بدان معنا که ابراء قبل از وجود دین، تحقق نمی یابد و اثر حقوقی ندارد (فلذا به تبع وجود یک دین پدید می آید؛اصطلاحاً یک عمل حقوقی تبعی می باشد). فرضاً شخصی نمی تواند بگوید صد میلیون به تو می دهم و آن را ابرا کردم، در این فرض داین (طلبکار) چنانچه وجه را به شخص بدهد هم چنان می تواند آن را مطالبه کند و بدهکار نمی تواند به ابرا قبل از وجود دین استناد نماید چرا که چنین عملی باطل بوده و فاقد اثر حقوقی می باشد.
وصیت به ابرا نیز ایقاع می باشد و نیاز به قبول شخص موصی له (بدهکار) ندارد.
علم اجمالی به موضوع ابرا کافی می باشد زیرا ابرا از اعمال حقوقی مُسامحه ای می باشد و هدف از ابراء گذشت و ارفاق می باشد.
ابرا موجب سقوط تعهد بوده و پس از آن مدیون، دیگر تعهدی نسبت به موضوع ابراء ندارد.
ابرا از جانب نماینده صحیح است مگر نماینده محجورین ( ولی/ قیم ) که باطل است.
اشتباه در شخص مدیون موجب بطلان ابرا می باشد؛ چرا که ابرا یک نهاد قائم به شخص می باشد.
اشتباه در اوصاف مدیون اصولاً موجب بطلان ابرا می باشد؛ فرضاً مدیون خلاف واقع اظهار فقر می نماید و طلبکار بدین علت ایشان را ابراء می نماید؛ از آنجا که علت عمده ابراء اوصاف مدیون بوده فلذا ابرا ایشان محکوم به بطلان است. یا اینکه داین (طلبکار) به اشتباه تصور کند مدیون فوت نموده و ایشان را ابراء نماید بدلیل آنکه فوت مدیون علت عمده ابراء بوده؛ چنین ابرائی نیز محکوم به بطلان می باشد.
دیونی که حق شخص ثالث بر آن ها وجود داشته، قابلیت ابراء ندارد.
ابرا کننده می بایست اهلیت ابراء داشته باشد؛ فلذا محجور نمی تواند کسی را ابراء نماید هم چنین ولی یا قیم ایشان نیز چنین حقی ندارد.
ابرا نفقه زوجه نسبت به حال و گذشته صحیح بوده و نسبت به آینده بنا بر نظر برخی از اساتید حقوق مورد قبول نمی باشد.
ابرا نفقه اقارب نسبت به زمان حال و گذشته صحیح بوده و نسبت به آینده قابل تحقق نمی باشد.
ابرا یک عمل حقوقی غیر معوض است؛ یعنی رایگان بوده و در آن عوض راه ندارد، مثلا شخص طلبکار نمی تواند در ازای یک عوض (یک مالی) بدهکار را از دادن طلب معاف کند؛ البته این عمل صحیح و واجد آثار حقوقی می باشد ولی ابراء نمی باشد.
دعوای اثبات ابراء دین چه زمانی مطرح می شود؟
دعوای اثبات ابرا دین علی الاصول در تقابل با دادخواست مطالبه وجه، مطالبه مهریه و امثالهم انجام می پذیرد؛ فرضا الف علیه ب دادخواستی مبنی بر مطالبه وجه مطرح نموده؛ چنانچه ب ابراء خود را نسبت به این طلب مورد داخواست ادعا می نماید، از آنجا که یک امر اثبات نشده می باشد و نیازمند به اثبات، می بایست دادخواست متقابلی مبنی بر اثبات ابراء دین را طرح نماید.
